در این مقاله سعی داریم شما را با مفهوم منبت آشنا کنیم. به طور کلی منبت کاری شاخه ای از صنایع دستی است که در آن نقش ها به صورت برجسته روی سطح کار ایجاد میشوند. منبت کاری روی چوب یکی از زیر شاخه های این هنر و رایج ترین آن است. البته در برخی هنرهای دیگر چوبی مانند خراطی، ابزارکاری و معرق نیز از روش های  مشابهی کمک گرفته میشود که نمیتوان از آن ها به عنوان منبت یاد کرد.

تفاوت معرق و منبت را میتوان اینگونه بیان نمود که در صنعت معرق قطعات چوب به صورت برش خورده در کنار هم قرار می گیرند تا طرح اصلی را شکل دهند؛ در حالی که منبت کاری به انگلیسی (woodcarving) همان کنده کاری روی چوب است به گونه ای که طرح روی چوب نقش بندد. از آن جهت  که طرح های اولیه منبت سنتی بیشتر گل ها و گیاهان بودند، نام منبت با ریشه نبات به معنی گل و گیاه برای این هنر برگزیده شد

در ابتدا می‌خواهیم شما را با تاریخچه منبت کاری آشنا کنیم.

از هزاران سال پیش مردمان عادی از چوب به عنوان ماده اولیه ارزان و در دسترس استفاده می کردند از این رو نمیتوان تخمین دقیقی از تاریخچه هنر منبت کاری در جهان به دست داد. از طرفی همانطور که میدانید  ماندگاری چوب در برابر عوامل طبیعی زیاد نیست و در اثر گرما، رطوبت و دیگر عوامل طبیعی دستخوش تغییر شده و فرسایش می یابد، بنابراین از آثار چوبی منبت قدیمی اثری در دست نیست.

جالب است بدانید که قدیمی ترین نمونه منبت موجود یک تندیس چوبی است که در مصر کشف شده و مربوط به ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد است. جالب است بدانید که مجسمه چوبی بت شبگیر با 11000 سال قدمت را قدیمی ترین اثرکنده کاری روی چوب معرفی می‌کنند.

منبت کاران در طول تاریخ با توجه به اوضاع و شرایط توانسته اند از ابزار مختلفی در کار منبت استفاده کند.

هنرنمایی معماران، کاشی کاران معرق، گچبرهای هنرمند، سنگتراشان و بسیار از هنرمندان خلاق را در ابنیه تاریخی ایران می توان دید.

هر چند که می‌دانید برخی از این دست سازهای هنری در طول زمان نابود شده ولی به خوبی می توان ذوق و هنر منبت کاران را در تزئین رحل قرآن، پنجره های مساجد قدیمی، منبر و موارد بسیار دیگر دید.
در اصفهان و گلپایگان آثار ارزشمندی ازهنرمندان منبت کار ایرانی برای بازدید موجود است.

تاریخچه ی منبت کاری در ایران

همه هنرهای دستی ایرانی برخاسته از درون مردم است.
بطور کلی باید گفت که  شخص یا اشخاص خاصی در ابداع این هنر چشم نواز نقشی نداشته اند بلکه این مردم عادی  بوده اند که شروع به حکاکی و کندن روی چوب کردند.
برطبق آثار و مدارک موجود می توان به این نتیجه رسید که منبت کاری از حدود 1500 سال پیش در ایران مورد استفاده قرار می گرفته است.
جالب است بدانید که برخی از مورخین و باستان شناسان منبت کاری را به قبل از پادشاهی ساسانیان نسبت می دهند.
که می تواند نشان دهنده قدمت این هنر در کشور ایران باشد.

جالب است بدانید که هنر منبت کاری در ایران سابقه طولانی دارد و به زمان ورود اعراب و حدود ۱۵۰۰ سال پیش باز میگردد. قدیمی ترین اثر منبت موجود در ایران یک در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است. این اثر هنری که مربوط به قرن سوم هجری است حدود ۱۲۰۰ سال قدمت دارد. اوج هنر منبت ایران در دوره صفوی بود و در اواخر دوره زندیه واوایل قاجاریه رو به افول نهاد.

 از میان شهرهای ایران منبت کاری های اصفهان به واسطه تردد گردشگران خارجی و بناهای به جا مانده از دوران گذشته بیش از سایر مناطق کشور نزد جهانیان شناخته شده است.

 سقف چوبی عمارت هشت بهشت یکی از نمونه های منبت کاری اصفهان است که مورد توجه بسیاری از بازدیدکنندگان خارجی قرار گرفته است.

گنجینه های منبت کاری در ایران

بهتر است بدانید که، گروه تحت نظر استاد علی امامی، از زبده ترین هنرمندان منبت کار تشکیل شده بودند که در کارگاه منبت کاری خود هنرهای اصیل و بی نظیر را عرضه می کردند.
برای نمونه می توان از بوفه بزرگی نام برد که تلفیقی از منبت، معرق و مشبک کاری در آن به چشم می خورد. این بوفه دارای 17 کشوی بسیار زیباست و در سال 1319 ساخته شد و توانست مدال نمایشگاه را نیز به دست بیاورد.

تفاوت منبت کاری با معرق کاری چیست؟

جالب است بدانید که در هنر معرق یک منبر سفارشی هامبورگ نمونه ای از هماهنگی منبت و معرق با جلوه هایی بی نظیر است که نظر هر بیننده ای را جلب می کند.به طوری که بسیاری از بازدید کنندگان  متوجه تفاوت بین قسمت های معرق کاری شده با بخش های منبت کاری نمی شوند.همانطور که گفتیم که منبت به مفهوم کنده کاری است که بر روی چوب انجام می گبرد.

منبت کاری هنری است که ریشه در تاریخ ایران دارد.

اولین هنرمندان منبت کار در واقع همان انسان هایی هستند که برای اولین بار از ابزار استفاده کردند.

شاید بتوان گفت کشف فلز و ساخت ابزار نقطع عطفی در هنرهای دستی همچون منبت کاری و معرق کاری است.

ابزار های تیز و برنده که با اشکال به خصوصی ساخته شده اند در دستان هنرمند صنعت کار به زیبایی هر چه تمامتر به کار گرفته میشود.معرق به معنای نوعی از چیدمان است که تکه های ریز چوب را در کنار یکدیگر شکل می دهد.

تکه های ریز چوب های رنگارنگ طبیعی در کنار یکدیگر تبدیل به اشکالی زیبا و چشم نواز خواهند شد.

بطور کلی می‌توان گفت که معرق چوب نوعی نقاشی است که بر روی چوب کشیده می شود و به جای قلمو و رنگ، از تیغه اره استفاده می شود.

جالب است بدانید که نکته ظریفی در منبت وجود دارد که در معرق دیده نمی شود و ویژگی هایی در معرق کاریبه چشم می خورد که در منبت کاری وجود ندارد و این در نوع به کار گیری ابزار، انجام و پیاده سازی کار است.
معرق با برش های چوب به اشکال مختلف معنا پیدا می کند و منبت با حجم سازی و حجم دادن به چوب جان می گیرد.در منبت کاری از هر سبکی که استفاده شود منجر به حجم سازی می شود. به طور کلی منبت در سه روش انجام می شود:سبک های متفاوت منبت کاری وجود دارند که عبارتند از :(Engraving)حکاکی(Highlight)برجسته نمایی(Sculpture)پیکر تراشیآموزش حکاکی روی چوب در منبت کاریسبک حکاکی روی چوب نوعی منبت کاری است که به کمک ابزار خاصی انجام می شود. در آموزش منبت کاری برای حکاکی می بایست شناخت صحیحی از ابزارها داشت و هنرجو ابتدا طرز کار با ابزار حکاکی را فرا می گیرد. حکاکی در واقع گود برداری با ابزار است. خلاقیت و تجسم ذهنی در حکاکی نقش مهمی دارد اینکه بتوان در نظر گرفت نسبت حجم نهایی به عمق گود برداری چگونه باشد تنها در اثر تجربه قابل یادگیری است.بهتر است بدانید که در آموزش منبت کاری به سبک حکاکی، طرح نهایی نسبت به سطح کار در عمق قرار می گیرد. در واقع سطح چوب بالاتر از طرح حکاکی شده خواهد بود.چوب مورد استفاده در آموزش منبت کاریباید بدانید که انتخاب چوب و چوب شناسی در آموزش های منبت کاری نقش مهمی دارد. هنرمند باید بتواند چوب مناسب را با توجه به طرح انتخاب کند.
هنرمندان منبت کار از انواع چوب های صنعتی و طبیعی برای کارهای هنری استفاده می کنند. برخی از چوب هایی که بیشتر در معرق کاری و منبت کاری مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از :چوب گردو چوب گلابی چوب چنار چوب نارون چوب راش چوب تبریزیهمانطور که میدانید هر کدام از این چوب ها بافت و رنگ متفاوتی دارند و در مجموع مناسب برای خلق آثار هنری و ارزشمند می باشند.در معرق کاری همه چیدمان بر اساس قرارگیری بر روی سطح انجام می شود.
برش هایی که با ابزارها داده می شود در هماهنگی کامل با یکدیگر است.جالب است بدانید که فرق چوب به کار رفته در منبت کاری و معرق کاری بیشتر در روغنی بودن آن است.
در معرق هرگز از چوب های روغنی نظیر پسته و بادام استفاده نمی شود زیرا باعث می‌شود روغن خود را بر روی تابلو انتشار داده و موجب بد رنگی طرح نهایی می شوند.روغن چوب در اثر خشک شدن به صورت شوره سفید رنگی بر روی چوب دیده می شود
که اصلا خوشایند نیست و از ارزش کار هنری کم می کند.ابزارهای مورد استفاده در منبت و معرقکمان اره ای یو شکل که برای برش ابزار بسیار مناسبی است
میخ سایه: این وسیله همان میخی است که در کفاشی نیز از آن استفاده می شود.
میخ سایه بیشتر در معرق و برای سفت کردن چوب مورد استفاده قرار می گیرد.
میخ کش نیز برای کشیدن میخ به کار گرفته می شود.پنس در اشکال مختلف وجود دارد و برای برداشتن قطعات ظریف در معرق کاربرد فراوانی دارد.
سوهان برای از بین بردن لبه هاب تیز و ناصاف استفاده می شود.
درخش یا تیزک:برای برداشتن طرح از روی کار وسیله ای بسیار مناسب است.
نکته:
هنرهای اصیلی همچون منبت و معرق در کنار یکدیگر بهتر و زیباتر دیده می‌شوند. برای مثال  طرح وسط یک میز می تواند معرق کار شود و اطراف و دور پایه ها منبت کاری شودانواع مغار مورد استفاده در منبت کاری کدام است؟

مغار تخت  این مغار در اندازه های مختلف در بازار موجود هست شما برای شروع می توانید مغار تخت با شماره های ۲، ۴، ۸،۱۲،۱۴،۱۶، ۲۵ تهیه کنید. همچنین باید دو مغار شماره ۶ تخت را به صورت سر کج درست کنید تا در مواردی که مورد نیاز است استفاده شود. مغار سر کج در زمان منبت بسیار کاربرد دارد. از این مغار برای تمیز کردن گوشه های کار استفاده می شود و به عبارتی نبود آن که شما را در اجرای سریع و تمیز کار با مشکل مواجه خواهد کرد.مغار نیم بازاز مغار نیم باز می توانید برای دورگیری کار استفاده کنید و به همین خاطر تعداد مغار های نیم باز به نسبت مغار گلویی با توجه به طرح هایی که بر روی چوب اجرا می شود بیشتر است. شماره های مورد نیاز برای خرید مغار نیم باز ۶، ۸، ۱۰، ۱۲، ۱۶، ۲۰، ۲۵ و ۳۰ می باشند.مغار گلوییاز مغار نیم باز می توانید برای دورگیری کار استفاده کنید و به همین خاطر تعداد مغار های نیم باز به نسبت مغار گلویی با توجه به طرح هایی که بر روی چوب اجرا می شود بیشتر است. شماره های مورد نیاز برای خرید مغار نیم باز ۶، ۸، ۱۰، ۱۲، ۱۶، ۲۰، ۲۵ و ۳۰ می باشند.مغار گلوییمغار گلویی شبیه به مغار نیم باز است اما عمق آن به نسبت مغار نیم باز بیشتر است. برای خرید مغار گلویی نیاز به تهیه شماره های ۶، ۸، ۱۰،۱۲، ۱۶، ۲۵ و ۳۰ دارید.مغار شفرهمغار شفره هم در دو اندازه بزرگ و کوچک در بازار موجود هست. شما می توانید هر دو اندازه این مغار را تهیه کنید تا برای خط انداختن بر روی چوب از آن ها استفاده کنید. مغار شفره ریز برای ایجاد خطوط با پهنای کم و مغار شفره درشت برای ایجاد خطوط با پهنای بزرگ تر استفاده می شود.چکشاز چکش برای وارد کردن ضربه به مغار استفاده می شود شما می توانید از فروشگاه یک چکش پلاستیکی مخصوص منبت خرید کنید و یا اینکه خودتان با از چوب یک کش چوبی بسازید. تجربه نشان داده است که استفاده از چکش چوبی به مراتب بهتر از چکش پلاستیکی است به عنوان مثال شما می توانید از چوب آزاد که یک چوب پرتراکم و بسیار قوی است برای ساخت چکش استفاده کنید. البته اساتید زیادی هستند که از چکش پلاستیکی برای منبت کاری استفاده می کنند و مشکلی در به کارگیری چکش پلاستیکی ندارند.گیره یا پیچ دستیگیره یا پیچ دستی ابزاری است که از آن برای نگه داشتن قطعه کار بر روی میز کار استفاده می شود. برای نگه داشتن قطعه کار بر روی میز کار بهتر است از دو گیره استفاده کنید. پس داشتن دو گیره برای شروع منبت کاری الزامی است. از آنجایی که اندازه قطعه معمولاً متفاوت است شما می توانید از دو گیره کوچک و دو گیره بزرگ استفاده کنید اگر قطعه کار شما کوچک است می توانید از گیره های سایز ۱۵ و اگر قطعه کار شما بزرگ تر است بهتر است از گیره های بزرگ تر (سایز ۴۰) استفاده کنید.میز کار منبت کاری چه اندازه ای دارد؟برای منبت کاری نیاز به وجود یک میز کار چوبی مناسب دارید در فضای مجازی ایده های بسیار زیادی از میز کار منبت کاری موجود است اما اگر بخواهیم به صورت حدودی اندازه میز کار منبت را برای شما شرح دهیم بهتر است از یک ترفند استفاده کنید. زمانی که ایستاده اید دست خود را مشت کنید و زیر چانه تان قرار دهید در این حالت انتهای ساعد دستتان حداکثر ارتفاع میز کار است.تجهیزات تیز کردن مغاردر هنگام منبت بدون استثنا مغارهای مورد استفاده کند می شود و همچنین ممکن است در اثر تیغه مغار در اثر برخورد باشی فلزی آسیب ببیند به همین منظور شما به تجهیزات و ابزاری نیاز دارید تا مغارهای کند شده را تیز کنید در گذشته از سنگ نفت برای تیز کردن مغار استفاده می شد اما امروزه بیشتر اساتید از دستگاه سنگ سنباده برای تیز کردن مغار استفاده می کنند.البته سنگ نفت همچنان در کارگاه منبت کاری حضور دارد و مورد استفاده اساتید قرار می گیرد اما زمان تیز کردن مغار با سنگ نفت به مراتب بیشتر از دستگاه سنگ برقی است.چوب ماده اصلی منبت کاریبدیهی است ماده اصلی و اولیه منبت کاری ، چوب است که می تواند طیف وسیعی از چوب های جنگلی را شامل شود. به طور عمده از چوب درختان :چوب گردو چوب گلابی چوب چنارف نارون چوب راش چوب تبریزی و…
چگونه منبت کاری کنیم


در آموزش منبت کاری حکاکی و کنده کاری باید در جهت رگه های چوب باشد. ابتدا طرح را با کاربن روی چوب پیاده کرده و بعد برش اولیه را شروع کنید. پس از برش طرح، زمینه را به عمق 1 تا 3 میلی متر خالی کنید.
عمق بیشتر زیباتر خواهد بود. فرم دهی را پس از خالی کردن با قلم های ریزتر انجام دهید.
سنباده کشی فراموش نشود. ابزار برش را همیشه تیز نگه دارید تیغه ابزار را با سنگ مخصوص تیز کنید تا برش هایی خوب داشته باشید. اگر در حین کار قطعه ای جدا شد نگران نباشید و این قطعه را با چسب چوب بچسبانید.
پس از سنباده نهایی جای چسب مشخص نخواهد شد. در نهایت از روغن زیتون یا گردو برای جلای بیشتر طرح استفاده کنید.جالب است بدانید که یکی دیگر از گنجینه های فاخر منبت کاری یک میز به طول 150 سانتی متر است که توانسته مدال ممتاز نمایشگاه صنایع دستی را نیز کسب کند. پایه های میز به زیبایی هر چه تمام تر منبت کاری شده و طرح روی آن طرح شاهعباسی است که به سبک معرق کار شده است.یک میز نفیس به ابعاد 5 متر در یک 1.20 نیز در گنجینه هنرهای دستی ایران دیده می شود که تلفیقی از معرق کاری و برجسته سازی به سبک منبت کاری است.
سطح میز با چوب های طبیعی و رنگی ساخته شده و در نقاط مختلف از صدف و استخوان استفاده شده است. برجسته سازی های اطراف میز بر زیبایی آن افزوده است و پایه های آن اوج هنر ایرانی را به نمایش می گذارد. این میز زیبا در نمایشگاه جهانی بروکسل توانست مدال گراند پری پر افتخارترین مدال و جایزه نمایشگاهی دنیا را کسب کند.اساتید برجسته منبت در ایرانهمانطور که میدانید مانند بسیاری از هنر های دیگر در دوران صفویه اوج شکوفایی را داشته درصورتی که با ورود به دوره قاجار هنر ایرانی به فراموشی سپرده می‌شده است. تا اینکه در اواخر دوران قاجار ظهور اساتیدی مانند استاد علی مختاری گلپایگانی که رئیس صنایع مستظرفه مدرسه دارالفنون بوده و استاد احمد صنیعی که به تهران آمده اند و شاگردانی را تربیت دادند باعث شکوفایی مجدد هنر در ایران شد. استاد علی مختاری گلپایگانی در ۱۸ سالگی به تهران آمد و بعد کسب اجازه از استاد کمال الملک در مدرسه دارلفنون به تدریس منبت به شاگردان پرداخت و از این رو به ابقای این هنر کمک کرد.